Dit artikel werd gepubliceerd in de Twentsche Courant Tubantia op 22 mei 2010.
Bemiddeling in een hogedrukpan
Het is op het eerste gezicht vreemd: een rechter die liever geen knopen doorhakt. Maar de familierechters van de rechtbank Almelo zetten alles op alles om bij problematische echtscheidingen de ruziënde ouders zelf de besluiten te laten nemen. Met regelmaat zit er daarom een bemiddelaar aan tafel.
Als het nodig is, krijgt die een uur de tijd om de partijen op een lijn te brengen. "Het is bemiddeling in een hogedrukpan", zegt mediator Ad van den Ende.
Het systeem dat Almelo hanteert is bijzonder in Nederland. De bemiddelaar bij de rechter aan tafel - hij is aan de zijkant aangeschoven - is niet gangbaar. Officieel heeft hij er eigenlijk niets te zoeken. En als de echtelieden niet van zijn aanwezigheid zijn gediend, moet hij weg. Maar dat komt vrijwel niet voor.
'Mets' is de naam van deze bijzondere opzet, die in 2009 is begonnen en vanwege het succes wordt voortgezet. Het staat voor 'Mediation tijdens schorsing'. Zijn de ouders bereid om ondanks de meningsverschillen naar het belang van de kinderen te kijken, dan stelt de familierechter voor de zitting voor een uur stil te leggen en de mediator - de bemiddelaar - in te zetten.
In acht van de tien gevallen komt er na dat uur witte rook uit de speciale kamer die de rechtbank daarvoor heeft ingericht. Stoom is afgeblazen, emotie gekanaliseerd en er is overeenstemming bereikt of een basis gelegd voor verdere bemiddeling over een kwestie die meestal de omgang met de kinderen betreft. Er zijn in Twente vijftien erkende bemiddelaars die dit werk kunnen doen. De rechtbank roept hen op bij voorlopige voorzieningen tijdens een echtscheidingsprocedure met kinderen. Als de rechter er in slaagt iedereen op een lijn te brengen, heeft de bemiddelaar pech gehad. Hij verdient voor zijn aanwezigheid geen cent.
De teller gaat pas lopen als hij werkelijk aan de slag moet. Door subsidieregelingen is het eerste bemiddelingsgesprek op verwijzing van de rechtbank kosteloos en een eventueel vervolg is voor mensen die het niet kunnen betalen ook voor niets. De drempel is zo laag mogelijk.
Na het bemiddelingsuur gaan de echtgenoten en de mediator terug naar de rechter en vertellen het resultaat. Is de bemiddeling geslaagd, dan wordt de oplossing vastgelegd in de beschikking van de rechter. Is het mislukt, dan hakt de rechter zelf de knoop door. Soms wordt er geen afspraak vastgelegd, als man en vrouw zeggen dat ze met de bemiddeling verder willen en er meer tijd voor nodig hebben.
Mediator Ad van den Ende vindt dat het Almelose model vanwege het slagingspercentage en de laagdrempeligheid in meer arrondissementen zou moeten worden ingevoerd.
Om de kinderen
Bemiddelen in het heetst van de strijd, met als opdracht er niet langer dan een uur over te doen. Het lijkt ondoenlijk. "Maar die druk kan helpen om er in korte tijd iets moois van te maken", zegt mediator Ad van den Ende van ad metam uit Hengelo. Hij verklapt het geheim van de smid, die woedende ouders in een echtscheiding afspraken laat maken in het belang van hun kinderen. Ad van den Ende is een van de Mets-bemiddelaars (zie hiernaast) in het Almelose arrondissement. Als hij wordt ingezet - tijdens een voorlopige voorziening in een echtscheidingsprocedure - is het conflict op zijn scherpst. De rechter heeft de in hun relatie gestrande partners niet tot redelijkheid kunnen brengen en de kinderen dreigen daarvan de dupe te worden. Natuurlijk heeft de rechter het voorwerk gedaan. De eerste slag is immers al gewonnen doordat man en vrouw het aanbod tot deze snelbemiddeling accepteren. Het werkt vervolgens verzachtend dat ze niet meer tegenover een zwarte toga zitten, maar bij een vriendelijk ogende, kalende man in een gewone kloffie aan een ronde tafel. Er zitten geen advocaten tussen, ze moeten naast elkaar plaatsnemen.
Van den Ende gebruikt de eerste minuten om afspraken over het gesprek te maken. "Wij spreken met elkaar af dat we ons alle drie in zullen inzetten om het in dit uur tot een goed einde te brengen. Ze moeten naar elkaar willen luisteren en mogen niet voortdurend interrumperen. Ik probeer de wensen achter de verwijten te horen en spreek die dan vaak uit. De vrouw wil graag dat de man zijn emotie in de hand houdt als hij praat en de man wil dat er naar hem geluisterd wordt. Deze wensen zijn prima verenigbaar. Ik toon begrip voor de emotie. Ik vraag ze zich te verplaatsen in hun kinderen. Wat hebben die aan ouders die tegenover elkaar blijven staan? Is het niet veel beter als de weliswaar gescheiden ouders samen weer een goede veilige basis voor hun kinderen bieden? Als de uitgangspunten duidelijk zijn, is de weg vrij voor een oplossing", zegt Van den Ende.
51 jaar is Ad van den Ende. Hij is iemand die eigenlijk alleen gelooft in oplossingen die door de mensen zelf zijn bedacht. "Dan is de kans dat ze standhouden veel groter." Als hij terugkijkt op zijn werkzaamheden, ziet hij in allerlei functies vooral een bemiddelaar. Dat was zo bij zijn werk voor de stichting Jeugdwelzijn Twente en later bij Raad voor de Kinderbescherming. Samen zoeken naar oplossingen had zijn voorkeur boven harde onderzoeken en dwingende adviezen. Er was vaak opluchting als hij ontkennend antwoordde op de vraag of hij het kind kwam afpakken. "Ben je gek", zei hij dan. "We gaan zoeken naar een basis waarop u kunt zorgen dat uw kind zich optimaal ontwikkelt. Misschien is het wel nodig dat het tijdelijk elders woont." De bemiddelaar slaat net even een andere toon aan en houdt net iets langer de autonomie van de betrokkenen overeind.
Mets is een van de bezigheden van zijn bemiddelingspraktijk ad metam geworden, waarbij hij zich als een vis in het water voelt. "Ik bemiddel het liefst in situaties waarbij kinderen in het spel zijn", zegt hij. In dat uur bij hem aan tafel ebben de verwijten weg.
Hij schetst een gemiddeld bemiddelingsverloop: "Moeder zegt dat vader niet geschikt is om de kinderen te hebben. Hij heeft zich tegenover zijn vrouw in zijn boosheid laten gaan. 'Hij krijgt ze echt niet meer te zien', zegt ze. Hij is het daar niet mee eens en heeft een voorlopige voorziening aangevraagd. Ik probeer haar kritiek op hem te vertalen in dat ze zich eigenlijk zorgen maakt om de kinderen. Als de man dat begrijpt zonder zich te verdedigen voelt de vrouw zich gehoord. Vader is emotioneel tijdens de scheiding, heeft zich inderdaad tegenover haar laten gaan, maar de kinderen niets aangedaan. Hij zegt dat hij zich steeds verder buitengesloten voelt en dat hij altijd een goede vader is geweest. Ik vraag moeder of dat klopt. 'Ja, ja', klinkt het aarzelend, 'maar als partner deugt hij niet', vlamt het daarna weer op. Ik vraag haar of zij zich zijn gekwetstheid kan voorstellen. Hij zag de scheiding niet aankomen. Het ontdooit, er ontstaat wat begrip. Ik stel voor te kijken naar randvoorwaarden, zodat vader de kinderen kan zien als duidelijk is dat beiden een zo goed mogelijke toekomst voor de kinderen nog altijd als gezamenlijk doel hebben. Moeder denkt dat ze er wel uit kunnen komen. 'Maar nu bent u erbij', werpt ze nog even tegen met twijfels over de houdbaarheid. Ik herinner haar er aan dat de afspraak was dat ieder z'n best zou doen om samen tot een oplossing te komen. Ze zegt dat de man niet de woonkamer in mag komen als hij de kinderen komt halen, maar in de gang moet wachten. Tevens is een voorwaarde van moeder dat vader zich niet negatief over haar mag uitlaten naar de kinderen en hulp zoekt om zijn boosheid te temperen. Ik vraag hem of hij dat kan respecteren. Hij zegt: 'Ik ben al blij als ik de kinderen kan zien'."
Zo loopt het vaak bij Van den Ende aan tafel. Soms zet hij extra druk als mensen zich vastbijten in hun eigen gelijk. "Wil je meer van deze shit of wil je werken aan een oplossing?", zegt hij professioneel boos. "Wil je dat, be my guest." Hij geeft toe dat hij de irritatie wel eens in zich voelt opkomen. "Ik heb er moeite mee als mensen kansen laten liggen", legt hij uit. "Ik reageer voordat de irritatie er echt is. Soms is het op het randje en bied ik mijn excuses aan. Dat kan een doorbraak opleveren."
Het kan helpen om de mensen zich te laten voorstellen hoe ze aan de wieg van hun kind stonden. "Wat wilde je het kind toen meegeven?", vraag ik dan. Het antwoord ligt in de lijn van 'dat het onvoorwaardelijk op mij kon rekenen' of 'onvoorwaardelijke liefde'. Vaak zijn ouders het daar nog steeds over eens. En dan zeg ik: "Die kans ontneem je het kind door contact met de andere ouder te blokkeren." En soms lukt het gewoon niet. De hakken staan zo diep in het zand dat Ad van den Ende ze er niet uitkrijgt. "Een oplossing vinden vraagt iets van vergevingsgezindheid. Als er alleen maar boosheid is, gaat het fout. Verdriet is een goede emotie, boosheid mag er wel zijn, maar levert niets op als mensen daar te lang aan vasthouden. Boosheid is gericht op het verleden. Het verleden zelf kun je niet veranderen, je gedachte over wat er gebeurd is wel. Er zijn mensen die hun boosheid koesteren. Dat biedt geen perspectief."
Mediation kan helpen om anders naar het verleden te leren kijken en nieuwe perspectieven te gaan zien voor de toekomst van de kinderen en ieder van de ex-echtgenoten.
Dit artikel werd gepubliceerd in de Twentsche Courant Tubantia op 22 mei 2010.